Layoff ở tuổi 40, thứ gì đã cứu sống một dev già

Anh Hùng, 40 tuổi, một Senior Developer của một nền tảng công nghệ (Framework) lớn. Sáng thứ Hai, thay vì họp giao ban đầu tuần, anh nhận một email quyết định giải thể toàn bộ team tại Việt Nam. Một quyết định đột ngột từ Ban Giám Đốc ở Phần Lan, khiến toàn bộ team sửng sốt. Lý do đưa đến quyết định đó vì covid, vì khó khăn của thị trường, vì nhiều lý do khác mà người kỹ thuật như anh chưa hiểu hết được. Anh gập máy tính, trong đầu trống rỗng không biết bước tiếp theo của mình thế nào...

Những ngày thất nghiệp là một cực hình tâm lý. Anh vẫn giữ thói quen dậy sớm, mặc áo sơ mi, nhưng không phải để đi làm, mà để ngồi trước màn hình... rải CV. Anh nộp đơn vào 5 công ty, rồi 10 công ty trên Linkedin, ITviec. Anh cũng kiếm tìm trong network của mình để tìm cơ hội, và tìm tới những công ty đã từng là đối tác của sản phẩm của mình. Nhưng anh vẫn lo lắng vì quy trình tuyển dụng của họ rất gắt gao đối với một senior như anh ... Sự im lặng đáng sợ. Các Headhunter nhắn tin, gọi điện đến rồi lại lặn mất tăm khi biết mức lương cũ và tuổi tác của anh. "Anh ơi, bên em cần Developer, Tech Lead năng động, trẻ trung một chút...".

Mỗi bữa cơm tối trở nên nặng nề. Anh cố tỏ ra bình thường, nhưng vợ anh hiểu hết. Chị không hỏi han dồn dập, chỉ lặng lẽ đặt thêm đĩa hoa quả lên bàn làm việc của anh, rồi khép cửa phòng làm việc thật nhẹ để anh không bị phân tâm. Chính sự thầm lặng ấy càng làm anh bức bối. Cảm giác bất lực của một người đàn ông từng tự tin trong lĩnh vực của mình, từng phản biện thẳng thắn trong các cuộc họp kỹ thuật với cả bên ta lẫn bên tây, giờ đây không đảm bảo được sự an toàn cho gia đình mình.

Đêm ấy, tiếng ting ting trên điện thoại báo tin nhắn trừ tiền học phí kỳ mới của con. Con số chục triệu đồng trước đây rất đỗi bình thường, giờ khiến anh chột dạ. Anh tắt màn hình điện thoại, quay sang nhìn vợ con đang ngủ say, lại càng cảm giác thấy sự bất lực của một người đàn ông trung niên.

Tháng thứ 3, anh quyết định không rải CV đại trà nữa. Anh nhắm thẳng vào các công ty đối tác, những người hiểu rõ giá trị của framework anh từng làm. Anh nhận được lịch phỏng vấn từ một Tập đoàn Công nghệ lớn.

Người phỏng vấn là một Tech Lead trẻ. Thay vì hỏi những câu sáo rỗng, cậu ta share màn hình cho anh, chỉ vào một đoạn code trên màn hình: "Thú thật với anh, hệ thống bên tôi đang bị 'nghẽn' ở chỗ này suốt 2 tuần nay. Anh có cách nào gỡ không?"

Anh Hùng nhìn lướt qua. Đó là lỗi kinh điển mà anh đã từng làm trong một vài cái support cases lúc trước. Anh vẽ sơ đồ luồng dữ liệu lên màn hình, chỉ rõ nguyên nhân và cách tối ưu. Cậu Tech Lead nhìn anh, rồi nhìn vào nickname anh ghi trong CV, bỗng vỗ đùi: "Hóa ra là anh! Nickname 'HungHuc' trên forum! Bảo sao cách anh giải thích y hệt mấy bài hướng dẫn cứu team tôi năm ngoái. Hồi đó team tôi toàn 'núp' sau reply của anh để sửa lỗi. Tôi cũng đã đọc những blog post và chú thích của anh, chúng thực sự hữu ích. Anh không chỉ trả lời cho xong việc, anh giải thích cặn kẽ 'tại sao' và 'làm thế nào' để tối ưu." Hùng lặng người. Hóa ra, trong những đêm anh thức trắng để viết blog chia sẻ kiến thức miễn phí, hay những lúc anh kiên nhẫn giải thích lỗi sai cho một người lạ trên diễn đàn... anh đã vô tình tích lũy một "Tài khoản tiết kiệm uy tín".

Không có diễn văn dài dòng. Chỉ có sự công nhận giữa những người làm nghề. "Chúng tôi cần một người không chỉ biết code, mà còn phải hiểu cái 'lõi' của hệ thống như anh, và quan trọng hơn, một người có tâm thế hỗ trợ tuyệt vời như anh. Chúng tôi xin liên hệ với anh vào thời gian gần nhất."

Offer được gửi đến ngay chiều hôm đó với vị trí Senior Solution Architect, mức lương xứng đáng với một chuyên gia đầu trong lĩnh vực. Anh Hùng cầm điện thoại, tay run run. Anh không gọi cho bạn bè khoe khoang. Anh chạy ra khỏi phòng, thầm mừng rõ và nghĩ về vợ "Lan ơi, anh tìm được việc rồi. Công ty đối tác họ mời anh về. Họ nói họ cần anh, em ạ.". Những lo âu dồn nén suốt 3 tháng qua vỡ òa.

Anh nhận ra một đieeuf, nhưng chính sự Tử Tế và Chuyên Nghiệp trong quá khứ mới là chiếc phao cứu sinh đưa anh vào bờ trong thời điểm này. Anh được nhận không phải vì bản CV hào nhoáng hôm nay. Anh được nhận vì những giá trị anh đã cho đi trong suốt 10 năm qua.

Gửi các bạn trẻ, các bạn Gen Z, những người đang code với tốc độ ánh sáng:

Các bạn thường hỏi: "Em viết tài liệu kỹ thuật làm gì cho mất công? Em trả lời trên cộng đồng làm gì khi không có KPI?" Tôi biết, nhiều bạn bây giờ rất ngại viết tài liệu, lười giải thích quy trình, và cho rằng việc trả lời câu hỏi trên cộng đồng là "làm chuyện bao đồng", tốn thời gian mà không ra tiền.

Nhìn lại câu chuyện của anh Hùng. Trong thế giới công nghệ khắc nghiệt, khi CV giấy có thể bị loại bởi máy móc, thì Reputation của bạn trên forum chính là tấm khiên bảo vệ bạn.

1. Đừng trở thành cái bóng: Nếu bạn giỏi mà không ai biết, bạn sẽ chết chìm khi thị trường biến động. Hãy chia sẻ kiến thức. Viết blog, đóng góp Open Source, trả lời câu hỏi trên cộng đồng.
2. Làm việc có tâm, ắt có tầm: Khi ai đó Google tên bạn, họ thấy gì? Những bài viết chuyên sâu hay một trang Facebook đầy rẫy than vãn? Đối tác, khách hàng và sếp tương lai đang âm thầm quan sát cách bạn hành xử và giải quyết vấn đề đấy.
3. Tư duy "Dịch vụ" thay vì tư duy "Thợ code": Anh Hùng được chọn không chỉ vì kỹ thuật, mà vì anh ấy quan tâm đến nỗi đau của người khác (đối tác). AI có thể code nhanh hơn bạn. Nhưng AI không thể có tư duy sâu sắc và uy tín cộng đồng như một chuyên gia thực thụ. Đó là lợi thế cạnh tranh của con người.

Tại sao tôi focus vào các bạn 2x. Có thể nhiều bạn trẻ đọc đến đây sẽ thấy tôi giống một ông chú khó tính, hay "dạy đời". Nhưng thú thật, tôi viết những dòng này vì lo lắng cho các bạn nhiều hơn là trách móc. Bởi vì cuộc chơi bây giờ đã khốc liệt hơn thời của chúng tôi gấp trăm lần.

Ngày xưa, để fix một lỗi, chúng tôi phải lục tung cả chồng sách hay đọc docs đến mờ mắt. Chính sự khó khăn đó buộc chúng tôi phải hiểu bản chất (basics) từ trong ra ngoài. Còn các bạn bây giờ? AI, ChatGPT, Copilot... mọi thứ quá sẵn. Các bạn có xu hướng bỏ qua những kiến thức nền tảng khô khan để nhảy cóc lên những Framework thời thượng. Các bạn đang "xây nhà từ nóc". Khi gặp bài toán khó mà AI bó tay, hoặc khi AI đưa ra đáp án sai, các bạn không đủ kiến thức nền để nhận ra và sửa nó. Lúc đó, các bạn kẹt cứng. Các bạn gặp phải cái bẫy của sự quá "Đầy đủ"

Doanh nghiệp hiện nay sa thải (layoff) không ghê tay. Họ không nuôi người thừa. AI đang làm tốt những việc "trung bình". Nếu bạn chỉ làm được những việc AI làm được, bạn sẽ bị thay thế. Bạn buộc phải học nhiều hơn, và phải là "người giám sát và phản biện AI". Bạn phải đủ trình độ để bảo AI biết nó sai ở đâu. Đáng sợ nhất không phải là AI cướp việc của bạn, mà là một đồng nghiệp có kiến thức nền tảng vững chắc và biết cách điều khiển AI. Họ làm việc với năng suất gấp 3-5 lần bạn nhờ công cụ, trong khi chất lượng vẫn đảm bảo nhờ kiến thức gốc.

Thế hệ các bạn không được phép dừng lại. Các bạn phải chạy nhanh hơn, học sâu hơn và tư duy sắc bén hơn chỉ để giữ được vị trí của mình. Hãy gieo những hạt giống uy tín ngay từ hôm nay. Hãy làm việc tận tâm, support nhiệt tình và để lại tiếng thơm ngay từ bây giờ. Vì cuộc đời này có một quy luật rất công bằng: Tầm của bạn ở đâu, sự nghiệp của bạn sẽ được bảo đảm ở đó.

💬 Các bạn nghĩ sao? Thời đại này Dev sống bằng "Trình" hay bằng "Tín"? Các bạn trẻ định hướng phát triển của mình như thế nào? Comment cho tôi biết ý kiến nhé.

#CareerDevelopment #DeveloperMindset #Layoff #DeveloperLife #PersonalBranding #AIESEC #AIESECinVietnam #HeadingForTheFuture #STEM